Axkaamta Gaalada Dhimatay Su'aalo La Waydiiyay Sh.Barbaraawi (Q.4aad) Dhamaad

 

Su’aasha 8aad: Waxaa kamid ahaa adiladii aad u daliishatay inaanay bananayn in la gubo maydka xadiiska u nabiga salalaahu calayhi wasalam yidhi (لا يعذب بالنار إلا رب النار) xadiiskaasi sidee buu u tusinayaa inaanay banaanayn in la gubo bakhtiga ama maydka sidoo kale mala odhan karaa cadaabka uu xadiisku ka hadlayaa wuxuu khaas ku yahay cida nool oo kaliya sidoo kale ma jiraan cid ahlu cilmiga kamida oo xadiiskan u daliishatay bakhtiga iyo maydka inaan la gubin?

 

Een xadiiskaa uu nabigu uu yidhi yidhi (لا يعذب بالنار إلا رب النار)  sidoo kale xadiiska kale ee (لا تعذبوا عباد الله بعذاب الله) Adooomaha ilaahay haku cadaabina ilaahay cadaabkiisa  waana axaadiis saxiix ah waxaynu u daliishanay maydka in la gubaa inay tahay xaaraan markaa su’aasha Meesha taalaa waxay tahay gubista maydka la gubaa ma waxay la mid tahay gubista jamaadaadka dhagaxaanta iyo qoryaha iyo hilibka la dubayo iyo mise way ka duwan  tahay waxaan leenahay qadcan way ka duwan tahay si go’an way ka duwan tahay oo qofka bani aadamka ahi haday xitaa naftu ka baxdo lamid maaha waxyaabahaa aanay awalba naf ku jirin lana mid maaha neefka xoolaha ah ee bakhtiyay ama hibaha laga goostay lamid maaha wuxuu leeyahay xurmo haduu yahay muslim ama kaafir markuu noolaa macsuum ahaa iyadoo aynu sheegnay xurmada muslimka iyo gaalku inaanay isku mid ahayn oo mid walba xurmadiisu iyo karamadiisu tahay bixasabihi-mid u qalanta-oo  u dhiganta marka la eego dayaanadiisa iyo iimaankiisa bal xataa muslimiintu xurmada iyo karaamada ay kugu leeyihiin waxaynu tilmaanay inay kala badan tahay qofka aad jaarka tihiin iyo qofka kale isku mid maaha qaarabadaada iyo kuwa kale macalinkaaga iyo ka kale qofka culimada ah iyo ka kale qofka kaa wayn iyo ka yar markaa mid kasta karaamadiisu wa si  u qalanta markaa qiyaaska noocaasi waa qiyas aan sax ahayn waxyaabo aad shareecada u khilaafsanina ay ka dhalanayaan xadiiskaasi hadii la yidhaahdo sida wadaadada qaarkoodba yidhaahdeen culima hore oo yidhina way jiraan sida ibnu jariir adabari kitaabka tahdiibu aasaar yacni maydku dareen malaha yacni hadii la gubo dhib malaha oo xadiiskna looma daliishan karo waxaynu leenahay taasi sax maaha oo nabi muxamed baa sheegay qofku isago mayita hadana inuu cadaab ku dhaco oo wuxuu rasuulku salalaahu calayhi wasalam yidhi: (يعذب الميت ببكاء أهله) waa maydkii baa la cadaabayaa buu yidhi isagoo mayda hadana in la cadaabayo buu nabigu sheegay waxa lagu cadaabaya oohinta a ehelkiisu u ooyeen waa baroortii iyo qayladii ayaa loo jeedaa ilmadii dhinaha loogama jeedo culimada qaarkood oo xataa xadiiskaa awilay sida islaam ibnu taymiya oo yidhi cadaabka waxa looga jeedaa wuu damqanayaa ta’wiilkoodaasi inoo diidi maayo inaynu xadiiska daliishano waayo iyaga laftoodu waxay qireen isagoo mayda hadana inuu damqanayo oo aanuu lamid ahayn waxa manoolaha ah ee jamaadaadka sida dhagaxaanta looxaanta iyo waxyaabaha lamidka ah qofku inuu yidhaahdo maydku damqan maayo oo uu anfiyoo diidaana waa mid daliil uga baahan waayo waa qadiyad qaybi ah oo wax ka qarsoon weeye maydkani hadii la gooyo iyo hadii la gubo inaanuu dareemayn waa qadiyad kaa qarsoon oo markaa daliil u baahan in badanoo kamida ahlu cilmiguna waxay sheegeen in qofku isagoo mayda hadana inuu damqanayo gaar ahaan markay sharraxayaan xadiiskii caa’isha ee (كسر عظم الميت ككسره حيا) oo waxay leeyihiin macaanida waxaa kamida qofka nool jabinta laftiisa la jabiyaa siday u damqayso oo u xanuujinayso ayaa ka maydka ah ee dhintana jabinta laftiisa la jabiyaa ay u damqaysaa oo u xanuujinaysaa iimaamu shawkaani oo kale markuu xadiiskan sharraxayo kitaabka naylu al-awdaar-ka waxa uu leeyahay:

فيه دليل على وجوب الرفق بالميت في غسله وتكفينه وحمله وغير ذلك ; لأن تشبيه كسر عظمه بكسر عظم الحي إن كان في الإثم فلا شك في التحريم  وإن كان في التألم فكما يحرم تأليم الحي يحرم تأليم الميت

Waxu daliil u yahay waajibnimada in loo tudho maydka marka la maydhayo iyo marka la kafmayo iyo marka la sido iyo xaaladaha kaleba shabihista lagu shabahay jabinta laftiisa isagoo mayda jabinta laftiisa la jabiyay isagoo nool haday tahay xaga dambiga inay labadaasi ka siman yihiin dee inay xaaraan tahay taasi kuma jiro hadii shabihitaanku yahay xaga damqashada uu yahay oo macnuhu yahay qofkan dhintay jabinta laftiisa la jabiyaa way damqaysaa way xanuujinayasaa ka noolba siday u amqaysoo u xanuujinayso qofka nool sidaanay u banaanayn in la xanuujiyaa ee macsuumka ah ayaa ka dhintaana in la xanuujiyaa aanay u banaanayn .

Ibnu cabdi bar oo kale isna waxa uu yidhi:

يستفاد منه أن الميت يتألم بجميع ما يتألم به الحي ومن لازمه أنه يستلذ بما يستلذ به الحي

Waxa xadiiska laga faa’idaysanayaa maydka in wax kastoo ka nool damqaa ay isagana damqayaan .

Waxa saasoo kale sheegay ibnu Mulki oo kitaabka masaabiix sharaxay :

كسرُ عظمِ الميتِ ككسرِهِ حيًا": هذا إشارة إلى أن الميت يتألم، أو إلى أنه لا يُهانُ ميتًا، كما لا يهان حيًّا

Waa ishaaro la ishaarayo in maydku damqado ama in aanay banaanayn isagoo mayit ah in la ihaanaysto oo isagoo mayd ah wax ihaano iyo quudhsi ah lagu sameeyo marka uu nool yahayb in lagu sameeyaa sida aanay u banaanayn.

Al xaafid ibnu xajar wuxuu yidhi markuu hadaladaa culimada sheegay yidhi wuu damqanayaa wuxu yidhi :

ومن لازمه أنه يستلذ بما يستلذ به الحي

Mar hadii la yidhi wuu damqanayaa waxa ka dhalanaysa inuu macaansado waxa ka nooli macaansado saa darteed bay fuqahada qaarkood yidhaahdaan maydka biyaha lagu maydhayaa waa inaanay aad u kululaan aadna waa inaanay u qaboobaan biya dhex dhexaada waa inay noqdaan markaa masaladaasi iyadana ahlu cilmigu saasi ayay uga hadleen oo waxay sheegeen damqashada maydka .

Culumada sheegay waxa kamid ah sheekha leh kitaabka la yidhaahdo (المنهل العذب). Oo maxamuud subki la yidhaahdo waxa uu yidhi markuu xadiiskan sharaxayay :

دل على أنه ينبغي للحفار المحافظة على عظام الموتى

التي تكون في القبر حال حفره ويسترها ولا يكسرها والذمي في هذا كالمسلم

وعلى طلب تكريم الآدمي حيا وميتا وعلى أن الميت يتأدى بما يتأدى به حيا

Wuxuu tusiyay xadiiskani inay saran tahay dadka xabaasha qoda inay ilaaliyaan oo aanay jajabin lafaha maydka waa inuu asturoo aanu jajabin xataa haduu markuu qodayo Meesha lafo ugu tago Inaan maydka lafahiisa la jajabin dimiga macsuumka ahi muslimkuu kala mid yahay xadiisku waxa uu ina tusayaa in naylaga dalbay binii aadamka in la maamuuso maamuuska ku haboon ee shareecadu ay u jidaysay hadii uu nool yahay iyo hadii uu dhintayba waxuu kaluu tilmaamayaa qofka maydka ah waxa ka nool dhibaa inay dhibaan saas ayuu tilmaamay .

Ahlu cilmiga qaarkood waxay masaladaa u daliishadeen aasaar laga soo wariyay saxaabada qaarkood  ilaahay haka raali noqdee oo saxaabiga cabdilaahi ibnu mascuud ilaahay haka raali noqdee ayaa laga wariyay qofka muuminka ah dhibista la dhibo markuu dhinto inay lamid tahay dhibista la dhibo marka uu nool yahay bimacnaa waa adiya-waa dhibis- wax uu dhibsanayo .

Sheekh maxamed ibnu ibraahiim oo kale waxuu yidhi xadiiskaa marku sharaxayay:

ويحتمل أن الميت يتألم كما يتألم الحي يأيد ذلك ما رواه إبن أبي شيبه في المصنف عن الإبن مسعود

أذى المؤمن في موته كأذائه في موته يستفاد منه أن الميت يتألم بجميع ما يتألم به الحي ومن لازمه أنه يستلذ بما يستلذ به الحي

Macnayaasha xadiiska laga qaadanayo waxa kamida in qofka dhintay u damqanayo siduu qofka nooli u damqanayo waxana taa u daliila oo qofka dhintay inuu damqanayo sida ka nooliba u damqado oo xadiiskani masaladaa tusinayo hadalka ibnu mascuud ee ibnu abii shayba musanafkiisa ku wariyay qofka muuminka ah dhibista la dhibo waxay lamid tahay dhibista la dhibo marka uu nool yahay.

Markaa qofku inuu jasmiyo oo uu yidhaahdo binii aadamkii dhintay wuxuu lamid yahay manoolayaasha iyo hilibkii xoolaha laga jaray oo kale arin saxa maaha taasi maanuu rasuulku calayhi salaatu wasalaam inoo sheegin janaasada marka la sido ee wali qabrigiiba aan la dhigin inay janaasadani hadlayso oo haday saalixad tahay leedahay (قدموني قدموني) hadii qof xun yahay qofkan la sidaana inuu odhanayo (يا ويلها أين تذهبون بها ) hoogeede xagaad gaynaysaan markaa ma kaasaa waxa la odhan karaa waxa uu lamid yahay hilibka sararta laxda laga goostay ee la dubto amaba se la shiisho ama waxuu lamid yahay dhagaxaantiyo lawxaanta iyo waxyaalaha lamidka ah mas’alo kale oo mas’aladan xiriir la lehina way jirtaa oo culimadu markay ka hadlayaan cadaabul qabriga ma wuxuu ku dhacaa ruuxdoo qudha mise wuxuu ku dhacaa ruuxda iyo jidhkoo wada jira mise waxa u uku dhacaa jidhkoo qudha oo ruuxdu aanay laba joogin ay ka maqan tahay sheikh islaam ibnu taymiya markuu masaladaa ka hadlayo wuxuu yidhaahdaa:

بل العذاب والنعيم على النفس والبدن على إتفاق جميع أهل السنة والجماعة

تنعم النفس وتعذب من فريضى عن البدن وتنعم وتعذب متصلة بالبدن

فيكون النعيم والعذاب عليها في هذه الحال مجتمعين كما تكون على الروح منفردة عن البدن وهل يكون العذاب والنعيم بدون للبدن بدون الروح ؟ هذا فيه قولان مشهوران لأهل الحديث السنة وأهل الكلام

Ahlu sina wal jamaaca waxay isku waafaqqeen nafta jidhka iyo ruuxdoo wada jira in cadaabku u uku dhaco oo asal ahaan ahlu sunna waxay leeyihiin cadaabka aakhiro ruuxda ayu uku dhacayaa asaalatan markaa wuxuu leeyahay nafta waa la cadaabaa iyadoo uu jidhkii uu la jiro iyadoo jidhkii gooni ka ahna waa la cadaabaa jidhkana waa la cadaabaa isagoo ruuxdii ay ku jirtoo la xidhiidhsan markaa xaaladaa jidhkii iyo ruuxdii oo wada socda ayuu cadaabkii ku dhacayaa ruuxdii oo aanu jidhkii la jirin oo kaligeedana cadaabku waa ku dhacaa,cadaabka iyo naciimku miyuu ku dhacaa jidh iyo ruux aan isla socon? Masaladaasuu keenay .ز

Masaladaa iyada khilaaf baa ku jira buu leeyahay laba qawl baana ku jira oo caana buu leeyahay oo ay leeyihiin ahlul xadiis wasuna iyo ahlu kalaamkuba markaa waa min aqwaali ahli sunah in xataa cadaabul qabrigu in badanka oo qudha oo ruuxdu aanay ku jirin u uku dhaco markaa maxaynu u anfinaynaa in badanka oo ama Jidhka  oo qudha oo ruuxdu ka maqan tahay hadii la gubo  يتعذب بهذا الإحراق  inuu ku cadib mayo oo dhibaato ay kasoo gaadhayso gubista noocaasiya /

Masalada ku saabsan xadiiskan ma jirtaa cid u daliishatay maydka in la gubaa inaanay banaanayn ? waxan leeyahay haa

Culimada u daliishaday waxaa kamida imaamu shaafici raximahulaahu tacaalaa wuxuu kitaabu ku yidhi shaafici :

أما نحن فروينا: (عن النبي ﷺ أنه نهى أن يعذب أحد بعذاب الله) فقلنا به، ولا نحرق حيا ولا ميتا

Waxaanu rasuulka ka warinay -qoluu radinayay- inuu reebay.in axad lagu cadaabo cadaabka ilaahay sidaa nabigu yidhi baanu ku tagnay buu yidhi mid nool iyo mid dhintay toona gubi mayno .

Saasoo kale maawardi kitaabkiisa (الأحكام السلطانية) wuxuu yidhi :

و من قتل منهم و اراه عن الأبصار و لم يلزم [٥] تكفينه. و لا يجوز أن يحرق بالنار منهم حيّا و لا ميتا

قد أمر رسول الله بقتلا بدر فألقوا بقريب روى عن النبىّ صلى اللّه عليه‏  و سلم أنه قال: «لا تعذّبوا عباد اللّه بعذاب اللّه»

Kuwa gaalada laga laayo imaamka muslimmintu dadka wuu ka qarinayaa wuu ka asturayaa laasimna kuma aha waajibna kuma aha inuu kafmo .rasuulku wuxuu amray kuwii badar lagu laayay in indhaha laga qriyoo waa lagu riday walibana dee waa lagu aasay ceelka oo ceelkaasi ayaa xabaal looga dhigay mana banaana in dab lagu gubo isagoo nool iyo isagoo dhintayba rasuulka in laga wariyay inuu yidhi adoomaha ilaahay haku cafaabina cadaabka ilaahay oo dabka ah isaguna xadiiskii buu daliishtay qofka nool iyo qofka dhinta in la gubaa inaanay banaanayn oo gubista la gubaa ay tahay cadaab la cadaabay oo muu odhan waaba mayde sidee buu dabku wax u yeelayaa .

Abuu yaclaa isaguna kitaabkiisa (في الأحكان السلطانية) sidaasoo kale buu masalada uga hadlay wuxu yidhi:

و من قتل منهم و اراه عن الأبصار و لم يلزم [٥] تكفينه قد أمر رسول الله بقتلا بدر فألقوا بقريب

 لقوله صلى اللّه عليه‏  و سلم أنه قال: «لا تعذّبوا عباد اللّه بعذاب اللّه». و لا يجوز أن يحرق بالنار منهم حيّا و لا ميتا

Rasuulku wuxuu amray gaaladii badar lagu laayay in ceelkaa goofka ah lagu guro markaasaa lagu guray .   markaa sidaasi ayay ahlu cilmigu ugu daliishan jireen.

Qofkuna waxa haboon inta aanuu horta masalada jasmin inuu baadho hadalkiisana hadyo jeer uu yidhaahdo intaa aan anugu ka ogahay ama inta cilmigaygu uu yahay qof daalibu cilmiya oo idilaaciisuba marka ahlu cilmiga la garab dhigo uu kooban yahay inuu masala kasta yidhaahdo khilaaf kuma jiro ama cid tiri ma jirto ama cid daliishatay ma jirto hawsha noocaasi hawl qofka daalibu cilmiga u haboon maaha . والله أعلم

 

Su’aal 9aad: Waxa kamid ahaa axaadiistii aad daliishatay inuu nabigu salalaahu calayhi wasalam diiday waxa loo yaqaano muslada maxay tahay horta musladu sidoo kale miyay khaas ku tahay qofka nool oo kaliya oo masoo galayo qofkii dhintay sideedabana waa maxay xukunka ay leedahay musladu sidoo kale mala odhan karaa iska dhaaf gaalka isagoo dhintaye isagoo nool bay banaantahay in la jar-jaro .

 

Muslada nabigu calayhi salaatu wasalaam waa diiday macnaheeda hadaan si kooban u sheegno waa  تقطيع أطراف الإنسان حيا أو ميتا  waa qofka darafyadiisa in la jar-jaro in sankii la jar-jaro in dhagihii laga gooyo in faruuryaha laga jaro in ninkii tusaale ahaan dakarka laga jaro ama khisyataynka-Labada xiniyood-isagoo nool ama isagoo geeriyooday labadaba muslo ayaa la yidhaahdaa nabiguna calayhi salaatu wasalaam waxa loo yaqaano muslada waa diiday cimraan ibnu xusay waxa laga wariyay ama wuxuu yidhi:

كان يحثنا على الصدقة وينهانا عن المثلة

Rasuulka ilaahay waxu nagu dhiiri galin jiray sadaqada waxa muslada la yidhaahdana waa noo diidi jiray .

Sidoo kale rasuulku salalaahu halayhi wasalam wuxuu yidhi isagoo la dar-daarmaya ciidamada uu dirayo :

أقسمو بالله قاتلوا من كفر بالله لا تقتلو وليدا ولا تغدرو ولا تمثلوا

Waxyaabaha uu kula dar daarmi jiray waxa kamida ilma yar ha dilina cid aad balan u qaadeen hakaga bixina muslana ha samaynina oo googooyn ha samaynina waxa loo yaqaan musladu saynu sheegnay waa googooyntaas uun qof nool haku dhacdo ama qof dhintay.

 oo nabigu calayhi salaatu wasalaam sida cabdilaahi ibnu jacfar uu ka wariyay wuxuu soo maray

مر رسول الله على أناس وهم يرمون كبشا بالنبل فكره ذلك لا تمثلوا بالبهائم

Wuxuu rasuukju soo maray wan dad ku shiishtamaya oo leeb la dhacaya markaasaa rasuulku arinkaa waa karaahiyaystoo wuxuu yidhi yacnii tamsiil haku samaynina bahaa’imta ama mayeedhaanka Imaamu nass’I baa wariyay .

MUsladu saas oo Kalena wax dhintayna waa ku dhacdaa oo saxaabada rasuulku salalaahu calayhi wasalam saxaabadii ku shahiiday dagaaladii ay galeen ee gaaladu iyagoo aan noolayn ay jar jareen muslo ayay ku sheegeen waxa kamida anas ibnu maalik adeerkii oo ku shahiiday dagaalkii uxud markuu ka waramaayay wuxuu yidhi  : waana xadiis saxeexa oo saxeexaynka ku yaala

ووجدناه قد قتل وقد مثل به المشركون

 

Isagoo la dilay ayaanu helayoo aanuu ogaanay iyadoo tamsiil ay ku sameeyeem bimacnaa way jar jareen sidoo kale jaabir ibnu cabdilaahi wuxuu yidhi :

جيئ بأبي يوم أحد قد مثل به

Maalinki uxud waxa la keenay aabahay oo macnaa mayda oo waliba tamsiil lagu sameeyay oo kufaarti iyo mushrikiintii ay googooyeen .

Culimaduna marka ay micnaynayaan waxa loo yaqaano muslada ma yidhaahdaan waxay khaas ku tahay uun qofka nool oo la googooyo labadaba ahlu cilmigu waa ay sheegaan si gaaraba waxay sheegeen xadiiskan uu nabigu leeyahay  ولا تمثلوا inuu si gaara maydka ugu saabsan yahay climada sheegay waxa kamida القرطبي في المفرد

ولا تغلوا ولا تغدروا ولا تمثلوا الغلول: الأخد من الغنيمة من غير قسمتها

والغدر:نقض العهد والتمثيل هنا : تشويه بالقتيل كجدع أنفه وأذنه والعبث به  

ولا خلاف في تحريم الغلول والغدر في كراءة المثلة

 

تشويه بالقتيل waa qofkii la dilay in la suurad xumeeyo sida sanka in la jaro ama dhagti la jaro iyo In lagu ciyaaro ز

Ahlu cilmiga tilmaamay musladu inay tahay qofka dhintay in la jar jaro waxa lamida saaxibi المفاتيح شرح المصابيح   wuxu yidhi:

المثلة : المثلة : قطع أعطاء المقتول يعني نهى إذا قتلوا كافرا أن يقطعوا أعطاءه فكذلك إذا قتل مسلم بالقصاص أو رجم بحد الزنى أو صاحب قاطع الطريق لا يجوز قطع أعطائه لأن القرض إزالة الحياة

فإذا أزلت حياته فلا فائدة في قطع الأعطاء .

Waa in qofkii la dilay la goo gooyo xubnihiisa xadiiskana macnihiisu waxa weeyaan inuu nabigu reebay hadi ay gaal dilaan inay xubnihiisa googooyaan waxa lamida muslimkii qisaas ahaan loo dilay ama loo rajmiyay xadu sina ahaan loo rajmiyay ama qofkii shuftaa ahaa ee wadada jaray xubnihiisa in la jar jaraa ma banaana waayo ujeedadu waa qofka in nafta laga qaado xataa kaafirkaa lala jihaadayo oo dhibaatadiisa iyo sharkiisa la baajiyo  hadii laba dilay oo naftii laga qaaday in la jar jaraa wax faa’ida ah malaha .

Saasoo kale sheekhu islaam ibnu taymiya kitaabkiisa منهاج السنة  wuxuu keenay xadiisu burayda oo muslim ku wariyay saxiixiisa oo ay ki jirto  

ولا تمثلوا ولا تقتلوا وليدا قال وفي السنن أنه قال أنه يأمر بالصدقة وينهى عن المثلة مع أن التمثيل بالكافر بعد موته منه نكاية بالعدو لكن يمنع لأنه زيادة إيذاء بلا حاجة فإن المقصود كف شره وقد حصل

فهؤلاء الذين يبغضونهم لو كانو كفارا وقد ماتوا لم يكن لهم بعد موتهم أن يمثلوا بأبدانهم لا يضربونهم ولا

يشقون بطونهم ولا ينتفعون بشعورهم ولا ينتفعون بشعورهم مع أن في ذلك نكاية فيهم

Inuu nabigu yidhi cid ha bakhti wareemina ilma yarna ha dilina iyadoo gaalka la dilo jihaadka lagu dilo tamsiilka lagu sameeyaa ay tahay  xanuujin ay ku tahay gaalada laakin waa la diiday waayo waa dhibis dheeraada oo dilistiisa dheeraad ka ah.

 xalkaana muxuu tilmaamay sheikh islaam ibnu taymiya masaladii aynu hore uga hadalnay oo ah maydka hadii naftiiba haka maqnaatee ay dhibis ku tahay taasoo baahi keenaysaa ayna jirin maqsuudku wuxuu ahaa in sharkiisa laga hor tago oo la dilo oo lagu joojiyo in la dilo waana la gaadhayba

Kuway necebyihiina maaha in la googooyo ama la garaaco ama timahoooda iyo wax lamida in la isticmaalo .

Markaa waxa loo yaqaano musladu waataa inaanay qofka nool uun ku gaar ahayn xadiiska laftiisuna waa u daliil   ولا تمثلواbuu nabigu yidhi salalaahu calayhi wasalam

Oo sida ay yidhaahdeen in badanoo kamida culimada usuulu fiqiga waa  صيغة من صياغ العموم   waa ficil mudaaric oo  siyaaqu nahyi dhacay ficilkana asal ahaan Masdar buu kasoo jeedaa masaadirtana oo isimana waxaa asal u ah nakiranimo

Markaa waxa asal u ah in la yidhi masalan  لا تفعلوا مثلة oo si caama nabigu mid nool iyo mid dhintay isagoon kala saarin inuu muslada inuu diiday markaa qofka khasisaya ama odhanaya tamsiilka ama muslada uu nabigu xadiiskan ku diiday waxay ku gaar tahay qofka nool oo la googooyo ee qofka dhintay soo gali maayo isagaa looga fadhiyaa waxa u uku khasisay xadiiskaa nabiga ee caamka ah .

Ta ku saabsan gaalku isagoo nool baaba la googoyn karaa waa gaalkee gaalka la googooyn karaa aan ku nqodee horta gaaladu qaybay leeyihiin saynu sheegnay gaal macsuuma iyo gaal aan macsuum ahayn baa jira qadiyada aynu inagu ka hadlaynayna waxay ahayd gaal macsuuma oo macsuum ku ah cahdi balan iyo heshiis lagula galay dhulka inuu nabad ku joogo kaasaynu ka hadlaynay oo dee dhacdadada keentay hadalka masaladan dhacdada noocaasa bay ahayd markaa kaa mala googooyn karaa muslimiinta maw banaantahay gaalka imiga ah ama mucaahidka ah inay qurbaanoo jar jaraan maw banan tahay arintaasu  ma dhahay arikaa cid ahlu cilmiga kamid ah qadiiman oo xadiisan gaalka dimiga ah ama mucaahidka ah in la gubaa baa banana oo muslimiintu inay gubaan ma banaanoo xurmayo karaama toona malaha qadiyada aaska waa u iman doonaa cid aasta hadii la waayo muslimiinta waajib maku tahay inay aasaan waa masalo kale laakiin qadiyada gubista cid ahlu cilmiga kamid ah oo tiri horta ma jirtaa gaalku haduu yahay xitaa gaal xarbiya muslimiinta dagaal kula jira waxay tansiisiyeen ahlu cilmigu waliba shaaficiyadu gaar ahaan inta dagaalka lagu jiro dee taa musla lama yidhaahdo oo qofka muslimka ahi gaalka haduu la dagaalamayo seeftuu qoorta kaga jarayaa gacanta haduu la gaadho kaga jaraya sankuu kaga jarayaa haduu la gaadho oo dee dagaalkii uu ilaahay amray bay dee taasi kamid tahay oo xadiiskan muslada diidaya taasi soo gali mayso laakiin muslimiintu marka ay qabtaan ee gacanta ay ku dhigaan maw banan tahay isaga oo nool iyaga oo hayaba oo aanuu laba dagaalami Karin inay jar jaraan  وما الدليل على ذلك   nabigu calayhi salaatu wasalaam muslada uu diiiday ayay taasi kamid tahay .

Qadiyada ku saabsan muslada xukumkeedu waa maxay  gaalku ha noqdo macsuum sdia dimigii iyo mucaahidkii ama xarbiba ha noqdee ?

Xukumkeedu waa inay tahay غير جائزة  mid banana maaha waana sida ay ku tageen aksaru ahlu cilmi ahlu cilmiga badankoodu shaaficiyada iyo fuqahada kaleba badan koodu saasay ku tageen waxaana u daliila diidmadaa nabigu calayhi salaatu wasalaam uu diiday qadiyada ku saabsan xadiiska asxaabul qaliib oo qaarkood markii la jiidaayay maadaamay sadex maalmood iyagoo mayda Meesha yaaleen ay kala hadheenoo googo u uku dhacay maloo daliishan karaa musladu inay banana tahay?

Mayee looma daliishan karo laba sababood awgoodba:

1.Nahyiga muslada waa ka dambeeyay qaswatu badar waa muta’akhir waa mid ka dambeeyay xataa haduu ka horayn lahaana taqdiic maqsuuda ma uu ahayn kaasi oo u qasdeen maaha ma inay googooyaan oo fufujiyaan bay saxaabadu u qasdiyeen mise markii ay amarka nabiga fulinayeen ee ay jiidayeen oo ceelka ku wadeen ayay iyagu kala googo’een markaa muslada la sheegayo waxa maqsuudka ah hadaad meydkii qaadoo isagu uu kala hadh hadho oo aadan adugu u qasdin googoyntiisa dee lagu odhan maayo tamsiil baad samaysay tamsiilku waa ka loo qasdiyay in la googooyo markaa xubnaha qaarkood laga jar jaro والله أعلم

 

Sua’aasha 10aad: asxaabul qaliib ama mushrikiintii badar lagu dilay maloo daliishan karaa inaan qofka dhintay ee maydka ah inaan la aasin gaar ahaan haduu yahay kaafir mid gaala uu yahay ?

 

Xadiisku taa cagsigeeduu daliil u yahay in la aasaa buu daliil u yahay waayo nabigu calayhi salaatu wasalaam ceelkaasuu ku qoray ciidna waa ku rogay sida xataa in badan oo kutubta fiqiga ah ee shaaficiyada ku qoran in badanoo kamida fuqahaa’u islaamna waxay u daliishadeen ugu yaraan gaalaka xarbiga ah ee muslimiinta dagaalka kula jiray maydkiisa  in la aaso saasay u daliishadeen qaarkoodna markaynu ka hadlayno dafu kaafir iyo xukumka ay iyo xukumka uu leeyahay ayaynu ku arki doonaa fuqahada shaaficiyadu sida muctamadka ah agtooda waji kale madhabka waa ku jiraaye waxay u daliishadeen kaafirka xarbiga ah ee muslimiinta dagaalka kula jira inaanay waajib ahayn in la aasaa isla markaana waxay daba dhigaan in la aasaa baa fiican si aanay dadka dhibaato uga soo gaadhin xalkay ka daliishadaana waxa weeye in rasuulku sadex maalmood u uku daayay meeshii ay ku dhinteene lagu laayay intaa kadib uu rasuulku amray in ceelkaa lagu guro oo lagu aaso daliishiga noocaasiyana kolay ahlu cilmi ijtihaaday baa yidhi waxaase dhici karta in la yidhaahdo nabigu aaskoodi inuu dib u dhigay uun bay taasi tusinaysaa laakiin inaanuu aasinba oo Meesha mayskoodi kaga tagay taasi daliil cad uma aha والله أعلم

 

Su’aal 11aad: Waa maxay xukunka ay leedahay sideedaba in gaalka dhintay la aaso adigoo daliil noo raacinaya ?

 

Gaaladu saynu sheegnay qaybo ayay leeyihiin kaafir baa jira macsuuma oo shareecadu naftiisa iyo maalkiisa iyo cirdigiisaba ay u ilaalisay oo nooc xurma ah iyo karaama ah ay u yeeshay kaafirkii dimiga ahaa ee jisyada laga qaadayay iyo kii mucaahidka ahaa ee heshiiska nabad galyo lala galay kii musta’minka ahaa dadkiisi kuwa muslimiinta dagaal kula jiraba ha ahaadeene markaa kaafirka noocaasiya marka aad eegto culamaa’u islaam iyo fuqahaa’u milla waxay tilmaamayaan haddi ay jiraan dad qaraabadiisa ah oo gaala in iyaga loo daayaa ay fiican tahay oo iyaga loo dhiibo ama dad kaloo iyagu ay isku diin yihiin oo iyagu aasanaya hadii aanay taasi jirin oo muslimiinta dhexdooda uun u uku dhinto in la aasaa inay waajib tahay waana masalada ay ahayd in laga hadlo oo qadiyadan iyo masaladani dee kaafir macsuumay ku saabsaneed ee kumay saabsanayn kaafir xarbiya markaa tusaale ahaan in lasoo qaato hadalada ay culumada qaarkood ka yidhaahdeen kaafirka xarbiga ah banankaa lagag tagi karaa bahalahaa lagaga tagi karaa amaba se aydaa lagu diri karaa oo إغراء الكلاب عليه  baa banana oo shaaficiyada qaarkood ay tilmaamaan iyo qaar xanaabilada kamida iyo qaar maalikiyada kamida waa mid ka baxsan taasi wixii maxalu nisaaca ahaa maynagaa kaba hadlaynayba kaafir xarbiya waxaynu ka hadlaynay muxuu ahaa kaafir macsuuma buu ahaa markaa dee waxay ahayd kaafir macsuuma wax ku saabsan oo sheegaya in bananka la dhigi karo ama ayda lagu diri karo amaba se la gubi karo in la sheego oo la keeno ayay ahayd qadiyada ku saabsan in dadkiisa lo dhiibo iyagu waxay doonayaan haku sameeyaane waxay ku samaynayaana haduu qaldan yahay waa banana yahay inagu odhan mayno oo waa xaaraam baynu leenahay inay muujistaanna ma banaana sidaynu hore u sheegnay maaha qadiyad xanafiyadu la gaar yihiin shaaficiyada kutubtooda ayay mansuus ku tahay in loo dhiibayo sidoo kale qayb kamida kutubta maalikiyada waa masalo ku qoran oo masalo ku saabsan maxalu nisaacii maaha oo eheladiisa in loo dhiibaa maxalu nisaacii maaha sidaynu hore u sheegnay eheladiisaa loo dhiibayaa iyo in la gubaa banana dee laba masalay kala yihiin daliila isu noqon maayaan sidaasoo kale kaafirka xarbiga ah fataawada culimada ku saabsani ku dabaqmi mayso waayo kan laga hadlayaa kaafir xarbiya oo muslimiintu ay dileen ama murtad muslim diintii ka baxay oo la dilay markaa aqwaasha kuwaa ku saabsan looma soo qaadan karoba Ahlu cilmiga qaarkood cumuuman waxay ku tageenba qof kastoo dhintay in la aasaa inay waajib tahay waynu u imanaynaa kuwaas laakiin aynu ku hoeayno gaalkan aynu ka hadlaynay iyo kuwa la nooca ah ee macsuumiinta ah maxay ka yidhaahdeen aaskooda fuqahadu maxay ka yidhaahdeen minhaajku wuxuu kamid yahay kurubta caanka ah ee aynu daraasayniba waxa ku qoran:

والأصح وجوب تكفين الذمي ودفنه وفاء بذمته كما يكسى في حياته

وينبغي أن يقطع بثوب واحد والذمي كالمعاهد

وضد الأصح لا يفعل به ذلك لبطلان ذمته بموته

Sida muctamadka ah ee asaxa ah shaaficiyada agtooda kaafirka dimiga ah in la kafmo oo la aaso inay waajib tahay iyadoo loo ilaalinayo dimadiisa sida markuu nool yahay aan qaawanida loogu eegayn ayaa markuu dhintana loo kafnayaa gaalka mucaahidka ah ee muslimiintu heshiiska nabad galyada ay la galena dimiga ayuu lamid yahay waayo markuu dhintay dimadiisu Meesha way ka baxday .

Xarbiga wuxuu ka yidhi waynu u iman doonaa majmuuca Nawawi waxa ku qoran:

وأما تكفينه ودفنه فإن كان ذميا ففي وجوبهما على المسلمين إذا لم يكن . له مال وجهان حكاهما إمام الحرمين ومتابعوه والبغوي وآخرون " أصحهما " الوجوب وفاء بذمته

(هذا هو الأصح عند الشافعية )  in la aaso inay waajib tahay gaalkii macsuumka ahaa in la aaso sidaaso raafici waxa uu yidhi:

إنه الأطهر

إنه الأطهر

In la aaso baa adhara kuwaasi waa shaaficiyadii waxaanay daliishanayaan yacni in dimadiisi loo ilaalaiyo oo loo dhawro .

Hadaynu  eegno xanaabilada kitaabka la yidhaahdo (النكت والفوائد السني عاى مشكل

المحرر لمجد الدين إبن تيمية لإبراهيم إبن محمحد إبن مفلح أبو إسحاق برهان الدين ) waxaa ku qoran:

وقطع المصنف في شرح الهداية بأنه يجب دفنه ذميا أو كان حربيا أو مرتدا

وقال هذا طاهر كلام أصحابنا إقتداء بفعله صلى الله عليه وسلم في حق أهل بدر حيث ةاراهم في القريب

لأن في تركه سبب للمثلة به وهي ممنوع منها في حقه بدليل العمومات النهي عنها

In la aasaasaa inay waajib tahay dimi ha noqdo xarbi ha noqdo ama murtad inaguna hada  ka aynu u jeednaa waa kee qadiyadeenu ay khusaysaa waa dimiga waayo nabigu kuwii badar lagu laayay iyagoo kufaar xarbiyiina wuu aasay in la aasuu amray hadii laga tago buu leeyahay dhulka dushiisa lagaga tago muslaa ku jirta buu leeyahay musladuna waa mid la diiday saasi ayuu yidhi markaa isagu tacliiq kale ayuu ka daba gaynayaa Al mardaawi kitaabka Al-insaaf wuxuu yidhi:

إلا أن يجد من يواريه غيره فيدفنه

قال المجل في شرحه ومن تابعه أذا لم يكن له أحد لزمنا دفنه

ذميا كان أو حربيا أو مرتدا في طاهر كلام أصحابنا

Waa gaalkii inagu dhex dhintay inaga muslimiina hadaanuu lahayn cid qaraabo ah ama gala kale waxa inagu laasima inaga muslimiina inaan aasno sadexdaa kuu doonayo ha noqdo daahirka kalaamka asxaabtayada markaasuu sheegayaa waxay ka yidhaahdeen murtadka iyo xarbiga fuqahada xanaabilada qaarkood xanafiyada laftooduna saas oo kalay yidhaahdeen adiladay daliishadeena waxa kamida xadiiskii nabigu cali ibna abii daalib uu amray aabihii oo gaala laakiin aan xarbi ahayn inuu aaso  oo  (بدائع الصنائع) oo kale waxa uu odhanaya:

والأصل فيما روي عن علي رضيي الله عنه لما مات أبوه أبو طالب جاء إلى رسول الله

Dabadeetana xadiiskaa ayuu daliishanayaa, waxa kale oo ay yidhaahdaan xanafiyadu oo kutubtooda ku qoran hadii uu dhinto nin gaali oo qof Muslima uu dhalay waajib bay ku tahay inuu aaso xataa inuu maydho ayay iyagu yidhaahdaan oo daahiriyo sida marada nijaasta looga maydho oo kale maaha sidii muslimka loo maydhayay waayo waxay leeyihiin (هذا من الإحسان والبر للوالد) markaa waajib ayay ku noqonaysaa hadaanay jirin cid kaloo isagay waajib ku noqonaysaa inuu hawshaa qabto waxaanay daliishadaan xadiiskii cali ayay daliishadaan .

Waxaad u timaadaa maalikiyada kitaabka (حاشية العدوي على كفاية الطالب) oo kamid ah kutubta maalikiyada isna waxa ku qoran : 

قوله فريضة وقيل سنة كفاية وأما الموارات بالدفن ففرض بالتفاق

قوله أي موتى المسلمين بل يجب موارات الكافر ولو حربيا إذا خيف عليه

الضيعة بتكفينه في شيئ ودفنه وقيل يترك الحربي

In la aaso la asturo aasitaan lagu qariyaa waa faral bitifaaq wuxuu leeyahay saaxibu al asli muslimiinta dhiatay  wuxuu leeyahay saaxibu al xaashiya لا مفهوم له

Mafhuum malaha oo maaha maydka aasitaankiisu waajibka yahay maydka muslimka ah uun  بل يجب موارات الكافر  ka gaalka ah laftiisa in la aasaa waajib ah

Oo iimaamu maalik wuxuu tilmaamay yacnii muslimku inaanuu aasin hadi la helayo cid aasta hadii uu dayacmayana muslimiintu waa inay aasaan waa la aasayaa gaalka xarbiba ha ahaadee hadi uu dayacmayo xarbiga lama aasayo ee banaankaa lagag tagayaana waa qiil raajix maaha madhabkiina maaha cinda maalikiya sidoo kale xanaabilada agtooda.

حاشية الدسوقي waxa ku taala :

لو وجد كافر ميت وليس معه أحد من أهل دينه ولا من أقاربه المسلمين

وخيف ضياعه وجبت مواراته كما في المدونة وطاهره ولو كان حربيا

وقيل إن الحربي يترك للكلاب تأكله   

Hadii la helo kaafir mayit ah oo qof ay isku diin yihiinoo aasaa aanuu jirin iyo qof qaraabadiisi kamid ah oo muslimi oo looga baqo inuu dayacmo waxa waajiba in la aaso sida mudawanaha ku jirta daahirkiisu waa xataa haduu xarbi yahay waxa la yidhi – waa qiil xarbiga isaga waa layskaga tagayaa aydaa looga tagayaa ha cuntee

شرح مختصر الخليل للخرشي  isna waxa kutaal:

ولا خصوصية للأب مع خوف الضيعة بل كل كافر يجب أن يوارى وتسترى عورته

إذا خيف عليه الضيعة ولو حربيا وقال بعض يترك الحربي  

Maaha maydka aasitaankiisu kugu waajibayaa inuu aabahaa yahay oo qudha gaal kasta oo dhintay waxa waajiba on la aaso oo cawradiisa la asturo haddii dayac looga baqo اhaba noqdaba mid muslimiinta dagaal kula jira e .

Kitaabka la yidhaahdo  AL-fawaakih Adawaani calaa risaalati ibna abi sayd al qirawaani  Isna waxa kutaala markay ka waramaan muslimku inaanuu maydhayn aabihii oo gaala haduu dhinto qabrigana aanuu galinayn waxay leeyihii xanaabiladu khilaafayan xanafiyada u samafalkii waajibka ahaa dhimashada gaalnimada u uku dhintay ayu uku dhacay إلا أن يخاف أن يضيع بترك مواراته  inuu ka baqo mooyaane inuu dayacmo oo aaslaantaasi ay dayacdo ا

فليواريه واجبا بكفن ودفنه لما يلحقه من المعرة ولا يستقبل به قبلتنا ولا قبلته

والكافر يتناول الحربي خلافا لبعض والأصل في ذلك ما ورد أن أبا طالب

لما مات جاء ولده علي إلى النبي صلى الله عليه وسلم وأخبر بذلك فقال إذهب فواره

والمقام يدل على أنه عليه الصلاة والسلام لم يأمره بموارته إلا عند عدم من يباشر ذلك

من أهل ملته  طاهر كلام المصنف أن الكافر غير القليب لا تجب مواراته عند خوف ضياعته

وليس كذالك لب وجوب مواراته عند خوف الضيعة عام حت في الأجنبي

ويمكن الجواب بأن المصنف  وغيره كخليل حيث قال ولا يغسل المسلم أبا كافرا ولا يدخله قبره إلا أن يضيع فاليواريه إنما نسى أو يتوهم فلا ينافي أن غيره كذلك بل أولى لأن الأصل وجوب موارات الآدمي  

 ha aaso aasitaan waajiba waayo ceeb baaba kasoo gaadhaysa inuu aabihii oo mayda banaankaasi uu kaga tago qiblada muslimiintana u heedin maayo buu yidhi qiblada muslimiintana yaanuu u jeedin buu yidhi kaafirka aaskiisu waajibka yahay xataa kii xarbiga ahaa baa soo galaya

Markaa si aan loo moodin gaalka aasitaankiisu wajibka yahay ka qofka ay qaraabada yihiin uun inuu yahay ayuu tanbiih dhigay ز

Aalkubana waxa weeye bani aadamka in la aaso masaladaana hora uga hadalnay sida aayadaha quraanka ahi tilmaamayaan ilaahayna subxaanahuu watacaalaa uu ugu mana sheegtay saas oo kale  المبدع شرح المقنع  oo kamida kutubta xanaabilada saasaa ku qoran:

إلا أن لا يجد من يواريه غيره فإنه يلزمنا دفنه في طاهر كلام أصحابنا لأن قتلى بدر ألقوا في القليب

ولأن يتضرر بتركه ويتغير ببقائه

Oo cid kaloo aasta haduu muslimku waayo ,waa idiin sheegay waxaan idin idhi xadiiska asxaabti badar lagu laayay maydka in la aaso bay culimadu u daliishadaan imisa qawl baynu hada aragnay oo may odhan aaskiisu waajib maaha .

Calaa kuli xaal qadiyada dafnigu waa qadiyad ka baxsan maxalu nisaaciiba waxa laga hadlayay muxuu ahaa kaafir mucaahada oo macsuuma mala gubi karaa masalada laga hadlayay taasay ahayd qof usoo qaadan karaa ma jiro tusaale ahaan hadalay culimadu ka yidhaahdeen kaafir xarbiya waayo culimadu iyagaa tansiisinaya labadaasi inay kala xukum duwan yihiin kaafirkii macuumka aha aiyo kaafirkii xarbiga ahaa iyadoo kaafirka xarbiga ah laftiisa aasitaankiisa in badan oo culimada kamid ahi ay yidhaahdeen waa waajib oo saas arkaysay waa sida uu yahay madhabka cinda maalikiya sidoo kale xanaabilada shaaficiyadana shaaficiyadana waxa kutubtooda ku taal kaafirka xarbiga ah mala aasayaa mise waxa banana in dhulka lagag tago laba qawl bay ku leeyihiin labadabana kutubtooday kusoo naqliyaan laakin muctamadku agtooda waxa weeyaan aasitaankiisu inaanuu waajib ahayn calaa kuli xaal qadiyada aasitaanka iyo gubistu labay kala yihiinba oo hadii la dhaho banaankaa lagaga tagi karaa macnaheedu waa la gubi karaa maaha gubista iyada adilaa kusoo aroortay culimada shaaficiyada ee waawaynina hadaladii ay ka yidhaahdeen gubitaanka maydka waa inagii akhrinayba markaa laba lays kaga qiyas qaadan karoba maaha ayda la leeyahay waa lagu diri karaana dee aydaa cuntaye adugu maad gubin saasoo kale adugu gacmaha ulamaad taginoo musla maad samayn waxa u badan ee ay leeyihiin waa anaga waajib naguma aha inaan aasno isaga iyo bahaluhu waxay kala yeelayaan hakal yeelaane laakiin ahlu cilmigii maxay u badan yihiin marka fuqahada madaahibta la eego xataa kaafirka xarbiga ah in la aasaa inay waajib tahay iyagoo daliishanaya adilada aad maqashay qadiyada markaa ku saabsan gubitaanka kaafirka isagoo nool ama isagoo dhintayba ama qof muslimaba qadiyadaasu waa qadiyad ka baxsan masaladii aynu ka hadlaynay waayo gubitaanka noocaasiyi waa gubitaan ciqaab awgii ku saabsan ama saxaaba ha noqdaan cali oo kale kuwii uu gubayay iyagoo noo ee ibnu cabaasna u uku khilaafay dee wuuu ku ciqaabayay gubista waxaanay ahaayeen kufaar aan macsuumiin ahayn markaa looma daliishan karo loogamana qiyas qaadan karo kaafir macsuuma gubistii oo in la ciqaabaa isagoo nool iyo isagoo dhintayba aanay shareecadu waxa weeyaan aanay dhigin marka masaladaasu wa masalo kale oo iyadu in sideeda looga hadlo u baahan ahllu cilmiguna ay u badan yihiin xataa ciqaab ahaan qof inaan loo gubi Karin saasay ahlu cilmigu u badan yihiin waana sida daahiru adila ay tusinayaso laakiin si ay noqotoba taas mid laga hadlayay maahaba loomana soo qaadan karo tii laga hadlayay oo ahayd kaafirka macsuumka ah ee waliba dadka muslimiinta ah dhexdooda ku dhntay والله أعلم

 

Su’aal 12aad :  Masaladani waa masalo fiqiyoo ijtihaadku ku kala duwanaan karo aaraaduna ay ku kala duwan yihiin maxaa waxanoo hadala idin galiyay ee dawladiyo uun aad ugu sheegi waydeenoo intaasoo meelood aad uga hadlaysaan ?

 

Qadiyadan dhacday ee aynu darsigii xalayna ku tilmaamnay suurada dhabta ha ee ay leedahay maaha qadiyo ijtihaadiya qof ahlu cilmiyana qadiyad ijtihaadiya ma dhihi karo gubitaan qof bani aadama la gubayo oo dadka gubaya ama noo guba lehi ay yihiin dad arinta noocaasiya diin ka dhiganaya oo ku cibaadaysanaya ma taasaa ijtihaadiya oo la odhan karo waa masalo lagu kala duwanaan karo oo qof waa banana tahay qofna ma banaana ku tagi karo ma diinu hunuus walmajuus walbuudiyiin baa arin ijtihaadiya ma waxaa ijtihaadiya astaamaha kufaarta in lagu muujiyo dhulka islaamka in shicaarkii astaama diimeedyadii iyo munkaraatkii kufaartu inay  ku tabajuxaan oo dhulka islaamka ka muuqdaan oo si muuqata ay u sameeyaan ma taasaa ijtihaadiya maaha ijtihaadi ma waxa ijtihaadiya inay muslimiintu fuliyaan diinu al-majuus wal-hunuud iyo buudiyiinta oo ay ka dhigan tahay dee in muslim inta lasoo dhigo ay buudiyiin dhahaan noogu tukada oo buudiyiintu ay tukadaan markaa salaada muslimiinta saasay ka dhigan tahay oo kuwan le noo guba waxay ka dhigan tahay noogu tukada arin diiniya noo fuliya weeyaan micnaheedu horena waynu u sheegnay adiladana waynu tilmaamnay ilaahay wuxuu leeyahay markuu cibaadu raxmaan amaanayay wuxuu yidhi:

 (والذين لا يشهدون الزور وإذا مروا باللغو مروا كراما)           yacni ma banaana in loogu kaalmeeyo waxijtihaad lag utilmaami karona masaladaasi maaha markaa qadiyada aynu ka hadlaynay maaha qadiya ijtihaadiya bal waa qadiyada culimadii ka hadashay ay yidhaahdeen cidii samaysay gubitaanka amwaada buudiyiinta la gubayo ee u fulisay ama ka qayb qaadatay waxa waajiba inay toobad keenaan waa qadiyad ijtihaadiya qofka lama yidhaahdo waxa waajiba inuu toobad keeno oo ilaahay waxa weeye dambi dhaaf waydiisto qadaaya ijtihaadiya waa laga niqaashaa bilxuja waana sida sheikh islaam ibnu taymiya uu yidhi majmuucu fataawaha :

يجوز الإنكار في مسائل الإجتهاد بالحجة والدليل لكن لا يجوز في مسائل الإجتهاد

بالسب والشتم واللمز والنبز والتشنيع والتشويه

 

Masaladu ijtihaadiba ha noqoto waad odhan kartaa taadu waa qalad adoo daliil sheegaya iyo xujada aad u aragto inay sawaab ka dhigi karto .

Markaa qofka isagu masaladaa ijtihaadi u arkaa (إذا كان يرى أن هذه المسألة إجتهادية لماذا يشنع على من خالفه فيها )  Muxuu ugu tashniicinaya oo erayo aan haboonayn oo erayo xun inay yihiin ay muuqato oo aadaabtiyo xiwaarka naqdiga ah ka baxsan muxuu ugu odhanayaa isagu (لماذا يلزم بقوله) Muxuu qawlkiisa ugu dhaqmi waayay oo u odhan waayay masaladu waa masalo ijtihaadiya cida saas ku tagtay saasay ku tageen ijtihaadkooday qabaan ana saanaan ku tagay anigana waxan iyo waxan baa ii daliila masaa’isha ijtihaadiga ah dee saasaa la yidhaahdaa laakinn cida kuqu khilaafta laguma tashniiciyo oo erayo xun xun loo dusiyo iyo hadalo ay ka muuqato kibir iyo ixtiqaar tashniiciyo ay ka muuqdaan masaa’ili ijtihaadiya lama soo dhex galiyo waa sida ay ahlu cilmigu ay tilmaameen والله أعلم

 

FG: Masalada dhacday masalada noocaasiya bay ahayd sidaynu sheegnay dhacdadaana waxaynu tilmaamnay  waxa keenay inaynu ka hadalno inay tahay suurada ay tahay oo ah suurada shareecada islaamka khilaafsan culamaa’u islaamna aanay banyan wax alaale axa fatwo lagu sheegay ama aqwaalna Ajnabi ay ka yihiin dhacdada waxa weeyaan aynu ka hadlaynay adiladaana wa u daliishanay quraan iyoo sunaba leh wajhu dilaalana waa cadaynay say masaladaasi iyo adiladaasi ay u tusinayso waxa kale o cadaynay ahlu cilmiga masaladaasi inoooga horeeyay bal waxaynu tilmaamnay inaynaan ogayn cid ahlu cilmiga kamida oo tiri suurada noocaasa baa banana oo fil islaam ku banana suuradaa waxa ka baxsani waa waxa mar dambe loo iman doono oo ma banaana suurada hadalkaba keentay ama masaladii hadalkeeduba u uku yimi inaan xageedaba loo kicin oo qofku masaa’il kale uu ka hadlo oo iyada aan ahayn horta iyada in laga hadlo weeye oo qofku haduu cid naqdinayo cidii uu naqdinayay waxii ay ka yidhaahdeen intuu soo qaado bidaliil walburhaan u uku naqdiyo laakiin masaa’il kale in loo tagaa ma banaana markaa masaladaasina waxan rajaynayaa isha alaah in ay masaladaasi ka faa’idaysteen iyo dhamaan dadka muslimiinta ahiba ay axkaam badan oo fiqiya ay ka barteen waxaanayna isha alaahu tacaalaa sabab u noqon doontaa inaanay mar dambe inagu soo noqon anaga hadalka aan ka hadalnay masalada shaki kuma jiro  inuu noo soo jiidayo in dadka qaarkood ay na caayaan oo ay nagu tashniiciyaan qaarkood haday doonayaan ay nagu colaadiyaanba laakiin waxaynu uga hadlaynayba ilaahay diintiisa ayuunbaan u gar gaaraynay oo waxaan kamid ahayn oo aanay ogalayn in lagu tiriyaa inaanay banaanayn ayaanu ku dadaalaynay waxaanaynu u nasteexaynaynay dadka muslimiint aah e waxani dhexdooda uu ka dhacay oo u sheegaynay waxaasi inuu yahay wax aan banaanayn hadii kalaamkayaga ama hadalkayugu uu noqon lahaa midaan ujeedooyin kale aanu ka leenahay in aanu cid tusaale ahaan hoosta aanu marino ama cid inaanu liidno ama cid aanu liidno ama cid inaanu dhaleecayno ama cid inaanu ceebayno hadalkaygay ka dhex muuqan lahayd waan awoodaa anigu markaan masa’ishan aan ka hadlayo kalimaad badanoo lamsi ama shatmiya ama qamsiya am gabsiya ama sabiya inaan ku hadlo laakiin (لكن ديني يمنعني من ذلك) waxan diidayaa inuu ikhlaasku iga xumaado oo markan masaladan aan ka hadlaayo ilaahay baan ku dhaartee waxan ilaahay mar walba waydiistaa ikhlaas ilaahayoow ilaahayaow hadalkayga haka dhigin midaan ujeedo kale ka leeyahay ilaahow waxaad ka dhigtaa mid adiga daraadaaya oo ilaahow waxan ku waydiisanayaa inaad ii ilaaliso qalbiga oo aanu dhinac kale aanuu igga leexan .

وأسأل الله أن يعيننا جميعا ذلك وصلى الله على نبينا محمد وصحبه وسلم تسليما كثيرا